İDARİ YARGILAMA HUKUKUNDA İDARİ YARGININ GÖREV ALANI

İDARİ YARGILAMA HUKUKUNDA İDARİ YARGININ GÖREV ALANI

İdari Yargının Görevli Olduğu Uyuşmazlıklar

İdari yargının görev alanı, esas itibarıyla idarenin kamu gücüne dayanarak tesis ettiği işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların çözümünü kapsar. Türkiye’de idari yargının görev alanı başta Anayasa’nın 125. maddesi ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) olmak üzere çeşitli kanunlarla belirlenmiştir. Anayasa m.125 uyarınca “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” Bu hüküm, idarenin hukuka bağlılığını ve yargısal denetime tabi olduğunu ortaya koyan temel anayasal ilkedir. Söz konusu Anayasa maddesi idari yargılama hukukunun temelini oluşturur.

İdari yargının görevli olduğu başlıca uyuşmazlıklar şunlardır:

İptal davaları: Hukuka aykırı olduğu iddia edilen idari işlemlerin iptali amacıyla açılır.

Tam yargı davaları: İdari eylem veya işlemlerden dolayı kişisel hakları ihlal edilenlerin açtığı tazminat davalarıdır.

İdari sözleşmelerden doğan davalar: Kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin idari sözleşmelerden kaynaklanan uyuşmazlıklar idari yargının görev alanına girer.

Burada belirleyici ölçüt, uyuşmazlığın kaynağının kamu gücü kullanımı olup olmadığıdır. Eğer idare özel hukuk kişisi gibi hareket etmişse (örneğin kira sözleşmesi yapmışsa), uyuşmazlık adli yargının görev alanına girer. Ancak idare tek taraflı ve kamu gücüne dayanarak işlem tesis etmişse, uyuşmazlık idari yargıda görülür. Bununla birlikte kanunumuzda incelenmiş idari yargıda görülen davalar veya idari bir uyuşmazlığa konu olsa da adli yargıda görülecek olan davalar söz konusudur.

• İptal Davaları

İYUK m.2/1-a’ya göre iptal davaları; idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılık iddiasıyla açılan davalardır. Bu davaların amacı, hukuka aykırı bir idari işlemin hukuk düzeninden kaldırılmasıdır.

İptal davasının temel özellikleri şunlardır:

• Dava konusu mutlaka idari işlem olmalıdır.
• İşlem, kamu gücüne dayanılarak tesis edilmiş olmalıdır.
• Davacı, işlem nedeniyle menfaat ihlali yaşadığını ileri sürmelidir.

Bu çerçevede; atama işlemleri, disiplin cezaları, ruhsat iptalleri, imar planları, idari para cezaları gibi tek taraflı idari işlemler iptal davasına konu olabilir.

• Tam Yargı Davaları

İYUK m.2/1-b uyarınca tam yargı davaları; idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan ihlal edilenler tarafından açılan davalardır. Bu davalar esas itibarıyla tazminat talepli davalardır.

Tam yargı davaları iki şekilde ortaya çıkabilir:

• Hukuka aykırı bir idari işlemden doğan zarar nedeniyle,
• İdarenin eyleminden (örneğin hizmet kusuru) kaynaklanan zarar nedeniyle.

 

İYUK m.12 hükmü, ilgililerin doğrudan tam yargı davası açabileceklerini veya önce iptal davası açıp sonrasında tam yargı davası yoluna gidebileceklerini düzenlemektedir. Bu hüküm, zarar gören kişilere seçimlik bir yol tanımaktadır.

Tam yargı davası, idari işlem veya eylemden dolayı doğrudan kişisel bir hakkı ihlal edilen tarafından açılır. Dolayısıyla, işbu davanın açılabilmesi menfaat ihlali yeterli değildir. Fakat iptal davası açılabilmesi için menfaat ihlali bulunması, yani davaya konu işlemle ilgili arasında makul bir ilişkinin mevcudiyeti yeterlidir. Bu bakımdan, menfaat ihlalinin yeterli olup olmaması, iptal davasını ve tam yargı davasını birbirinden farklı kılan bir diğer husustur.

Bahse konu iki dava arasındaki son ayrım, davalarda verilen kararların kimler üzerinde etkili olduğudur. Genel etkili bir dava olan iptal davası, dava neticesinde verilen kararın ilgili herkesin faydalanabileceği bir davadır. Fakat tam yargı davasında mahkemece verilecek karardan yalnızca dava tarafları faydalanabilir. Zira bu davada verilen karar sadece taraflar üzerinde etki doğurur.

• İdari Sözleşmelerden Doğan Davalar

İYUK m.2/1-c’ye göre, tahkim yolu öngörülmemiş olmak kaydıyla, kamu hizmetlerinin yürütülmesine ilişkin idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar idari yargının görev alanına girer.

Burada belirleyici unsur, sözleşmenin bir idari sözleşme niteliğinde olmasıdır. İdari sözleşmeler, idareye tek taraflı fesih, denetim veya yaptırım uygulama gibi kamu gücüne dayalı ayrıcalıklar tanır. Örneğin kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri bu kapsamda değerlendirilir.

İdari Yargının Görev Alanına Giren Konular Nelerdir?

Genel olarak idari yargının görev alanına, kamu kurum ve kuruluşlarına yönelik açılacak tüm davalar girmektedir. Buna örnek vermek gerekirse;

• Hukuka aykırı idari işlemlerin iptali için açılan iptal davaları,
• Kamu görevlilerinin görevleri dolayısıyla kuruma karşı açacakları davalar,
• Kamulaştırma işlemlerine ilişkin uyuşmazlıklar,
• Vergi uyuşmazlıkları ve vergi davaları,
• İdarenin hizmet kusurundan doğan zararların tazmini için açılan tam yargı davaları

Gibi davalar, idari yargının görev alanına giren başlıca konular arasında yer almaktadır. Bir davanın idari yargı alanına girmesiyle o davanın idare mahkemesinde görülmesi aynı ifadeler değildir. İdari yargının alanında incelenen bir dava idare mahkemesinde görülmeyebilir yahut adli yargının kapsamında olan bir dava da idare mahkemesinde görülebilir. Bunun için gerek 2577 sayılı İdare Yargılama Usulü Kanun’una gerek uyuşmazlığa konu olan alana ilişkin özel kanunlara bakmak gerekecektir.

İdare Mahkemelerinde Görülen Davalar

İYUK’un sistematiği ve 2576 sayılı Kanun birlikte değerlendirildiğinde, idare mahkemeleri genel görevli idari yargı mercileridir. Buna göre:

Vergi mahkemelerinin görev alanına giren vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklere ilişkin davalar dışındaki,

Danıştay’ın ilk derece mahkemesi olarak baktığı özel nitelikli davalar dışında kalan tüm iptal, tam yargı ve idari sözleşmelerden doğan davalar idare mahkemelerinde görülür.

 

Örneğin;

• Kamu personeline ilişkin işlemler,
• İmar planları ve yapı ruhsatları,
• Disiplin cezaları,
• İdari para cezaları,
• Ruhsat ve lisans iptalleri

kural olarak idare mahkemelerinin görev alanına girer.