İDARİ YARGILAMA HUKUKUNDA GÖREV VE YETKİ
Görev Kavramı
Görev, bir uyuşmazlığın hangi yargı kolunda (adli, idari, anayasa yargısı vb.) ve o yargı kolu içinde hangi derece mahkemesinde görüleceğini belirleyen kurallardır. İdari yargılama hukukunda görev, esas olarak idarenin kamu gücüne dayanarak yaptığı işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların hangi yargı merciinde çözümleneceğini ifade eder.
Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle:
- Mahkeme görevli olup olmadığını re’sen inceler.
- Taraflar görev konusunda anlaşma yapamaz.
- Görev itirazı yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir.
- Görevli olmayan mahkeme davayı usulden reddeder.
Görevli Mahkemeler
İdari yargı teşkilatı şu mahkemelerden oluşur:
- İdare Mahkemeleri
- Vergi Mahkemeleri
- Danıştay
-
a) İdare Mahkemeleri
Genel görevli idari yargı merciidir. Vergi mahkemesi ve Danıştay’ın ilk derece görev alanı dışında kalan tüm idari davalara bakar.
-
b) Vergi Mahkemeleri
Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklere ilişkin davalara bakar.
-
c) Danıştay’ın İlk Derece Görevi (İYUK m.24)
Danıştay bazı davalarda ilk derece mahkemesi olarak görev yapar. Örneğin:
- Cumhurbaşkanlığı kararnameleri,
- Bakanlık düzenleyici işlemleri,
- Ülke çapında uygulanan düzenleyici işlemler.
Görev Kurallarının Niteliği
Görev kuralları:
- Kamu düzenine ilişkindir.
- Mahkemece re’sen gözetilir.
- Yanlış görevde açılan dava görev yönünden reddedilir.
- Karar kesinleşirse usul ekonomisi bakımından ciddi sonuç doğurur.
Bu nedenle görev, idari yargılama hukukunun temel kavramlarından biridir.
İDARİ YARGILAMADA YETKİ
Yetki Kavramı
Yetki, aynı yargı kolu içindeki hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını belirler. Görevden farklı olarak, yetki yargı kolu içindeki coğrafi veya fonksiyonel dağılımı ifade eder.
İdari yargıda yetki kuralları İYUK m.32 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir.
Genel Yetki Kuralı (İYUK m.32)
Genel kural şudur:
İdari davalarda yetkili mahkeme, dava konusu işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir. Bu düzenleme, işlemi tesis eden makam esas alınarak belirlenmiştir.
Örneğin:
- İl valiliği işlemi → O ilin idare mahkemesi
- Bakanlık işlemi → Ankara idare mahkemeleri
Özel Yetki Kuralları
İYUK bazı durumlarda özel yetki kuralları öngörmüştür:
- Kamu görevlilerine ilişkin atama ve nakil işlemlerinde davacının görev yaptığı yer mahkemesi,
- İmar ve kamulaştırma davalarında taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi,
- Vergi uyuşmazlıklarında vergi mahkemesi.
Özel yetki kuralı varsa genel kural uygulanmaz.
Yetki Kurallarının Niteliği
İdari yargıda yetki kuralları da kural olarak kamu düzenine ilişkindir. Bunun da birtakım sonuçları bulunmaktadır.
Sonuçları:
- Mahkeme yetkili olup olmadığını re’sen inceler.
- Taraflar yetki sözleşmesi yapamaz.
- Yetkisizlik kararı verilirse dosya yetkili mahkemeye gönderilir.
- Yargılama süresi korunur.
Yetki kurallarının amacı uyuşmazlığın olayla en yakın bağlantılı yerde görülmesini sağlamak, idarenin savunma hakkını etkin kullanmasını temin etmek, usul ekonomisini gerçekleştirmektir.
Yetki Uyuşmazlıkları
Birden fazla mahkemenin yetkili olduğu ya da hiçbirinin yetkili olmadığını düşündüğü durumlarda yetki uyuşmazlığı ortaya çıkar. Bu durumda Bölge İdare Mahkemesi ve gerekirse Danıştay uyuşmazlığı çözer.
