ETİK İHLAL NEDİR?
Etik ihlal, en genel anlamıyla akademik çalışmaların yürütülmesi ve yayımlanması süreçlerinde, bilimsel dürüstlük ve araştırma etiği ilkelerine aykırı davranışları ifade eder. Akademik dürüstlük; araştırma verilerinin doğru şekilde toplanması, analiz edilmesi, yorumlanması ve kaynak gösterme kurallarına uyulmasını kapsar. Bu ilkelere aykırı olarak gerçekleştirilen her türlü eylem, etik ihlal
kapsamında değerlendirilir.
Etik ihlaller yalnızca bireysel bir sorun değil, aynı zamanda bilimsel camianın güvenilirliğini ve toplumsal saygınlığını da doğrudan etkileyen bir durumdur. İntihal (aşırma), sahtecilik, çarpıtma, tekrar
yayım, dilimleme veya haksız yazarlık gibi davranışlar, hem araştırmaların değerini düşürmekte hem de akademik kariyer üzerinde ciddi yaptırımlara yol açmaktadır. Bu nedenle etik ihlalin
tanımı, nedenleri, türleri, cezaları ve itiraz yolları akademik dünyada büyük önem taşımaktadır.
Etik İhlal Kararları Kimlere Karşı Verilebilir?
Etik bozma kararları; kamu görevlileri (idari), akademisyenler (akademik), araştırmacılar ve meslek mensupları başta olmak üzere, etik ilkelere uymakla yükümlü olan tüm gerçek insanlara karşı verilebilir. Bu kararlar, kamu hizmetinde güveni zedeleyen, akademik dürüstlüğü (intihal, sahtecilik) bozan veya iş ahlakına aykırı davranışlara uygulanmaktadır.
Etik İhlal Kararı Verilebilecek Temel Gruplar Nelerdir?
Kamu Görevleri :TC Kamu Görevleri Etik Kurulu tarafından tavsiye edilen ilkelere aykırı hareket eden tüm kamu personeli.
Akademisyenler ve Araştırmacılar :Üniversiteler, Üniversite Kurulları (ÜAK) veya TÜBİTAK nezdinde yapılan incelemeler sonucu intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayımlama veya dilimleme yapanlar.
Yöneticiler :Çalışanlarını geride bırakan, saygınlık ve güven ilkesini zedeleyen üst düzey yöneticilerdir.
Meslek Mensupları :Meslek odaları veya etik kurallara uymayan profesyoneller.
Akademik ve Bilimsel Dünyada Etik İhlal Nedir?
Etik kartlar , akademik raporlama, yayımlanan, analizler ve yayımlanma serilerinde kurallara uygunluk ve araştırma etiği ilkelerine aykırı her türlü eylemleri ifade eder. Bu kavram, sadece bir performansın “ayıplanması” değil; Mevzuat, doktrin ve içtihatlara aykırı olarak kabul edilen, bilimsel güvenliği zedeleyen olgular bütündür. Akademik dünyada güvenin sarsılmasına yol açan bu kırılmalar; intihal, sahtecilik, çarpıtma, dilimleme ve haksız yazarlık gibi geniş bir yelpazeye yayılmaktadır.
Etik İhlal Kararının Hukuki Niteliği Nasıldır?
Etik ihlal kararları hukuki olarak kendiliğinden birer idari işlemdir. Bu kararlar makamsal idarilerin kamu gücünü kullanarak tesisin sağladığı, ilgililerin hukuki durumunda değişiklik meydana gelen kesin ve icrai nitelikteki irade açıklamalarıdır. Bazı durumlarda “tespit raporu” niteliğinde olsa da, akademik kariyerin doğrudan devamı ve disiplin cezalarına dayanak teşkilatı için idari yargı denetimine tabidir.
Kimler Etik İhlalde Bulunabilir?
Etik bozulma süreci, yükseköğretim kurumlarıyla ilgili olan geniş bir bölüm içerir. Yükseköğretim kurumu üyeleri (profesör, doçent, doktor öğretim üyeleri, öğretim görevlileri ve araştırma görevlileri), lisans üstü eğitim veren ve akademik unvan elde etmek üzere başvuruda bulunan bilimsel etik ihlal fiillerinin başarısız olması mümkündür . Ayrıca, doçentlik sınavına eklenen günler hakkında da bu incelemeler yapılır. Kamu Görevlileri Etik Kurulunun içeriği de yine kapsam dahilindedir ve tüm kamu görevlileri hakkında bu tür çözümlemeler yapılabilir.
Etik İhlal Kurulu Nedir ve Bu Kurulun Kararlarına İtiraz veya Şikâyet Yolu Var Mıdır?
Etik kurullar, akademik ilkelerin etiklerin korunması ve uluslararası iddialarının uzman bir heyet tarafından değerlendirilmesi amacıyla bağımsız organlardır. Bu kurulların (Üniversite Etik Kurulları, ÜAK Etik Kurulu veya TÜBİTAK AYEK) tarihteki kararlara karşı idari itiraz yolu söz konusu olabilir.
İlgili kişi, kararın tebliğinden itibaren genellikle 7 ila 15 gün içinde kararı veren kuruma (örnek Rektörlüğe veya ÜAK Başkanlığına) başvurarak kararın yeniden değerlendirilmesini talep edebilir
Ancak itiraz yolu zorunlu bir ön koşul değildir; İlgili kişi itiraz etmeden doğrudan yargı yoluna başvurabilir.
Etik İhlal Kuruluna Savunma Nasıl Yapılır ve Dilekçe Kime Karşı Yazılır?
Hakkında etik ihlal iddiası bulunan kişinin savunma hakkı değiştirme anayasal bir değişikliktir. Savunma süreci şu şekilde çalıştırılır:
Süre ve Bildirim: İlgiliye ilişkin fiil açıkça bildirilerek savunma için genellikle 7 gün az kesilmek üzere (bazı talimatlarda 15 gün) süre verilir.
İçerik: Savunma yazısında iddialar bilimsel ve hukuki hukuki gerekçelerle çürütülmeli, ham veriler, atıf kayıtları ve varsa uzman raporlar gibi kayıt belgeleri sunulmalıdır.
Hitap: Savunma dilekçesi, incelemeyi yürüten ilgili makama/başkanlığa (örneğin “Dokuz Eylül Üniversitesi Rektörlüğü Etik Komisyonu’na” veya “Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı’na”) hitaben yazılmalıdır.
Açılacak Davada Hasım Kim Olmalıdır? (Dava Kime Karşı Açılmalıdır?)
Etik ihlal kararlarına veya bu kararlara dayalı yaptırımlara karşı açılacak iptal davasında hasım (davalı) , işlemi tesis eden tüzel kişidir.
Eğer karar bir üniversite tarafından verilmişse dava Üniversite Rektörlüğü’ne , eğer Üniversitelerarası Kurul tarafından verilmişse Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı’na karşı açılmalıdır.
Etik İhlal Davası Hangi Görevli ve Yetkili Mahkemede ve Ne Kadar Süre İçinde Açılmalıdır?
Etik ihlal kararlarına karşı yargısal süreç şu kurallara tabidir:
Görevli Mahkeme: Bu davalarda resmi makam idare mahkemeleri
Yetkili Mahkeme: Yetkili mahkeme, etik ihlalleri dağıtan idarenin bulunduğu yerdeki mahkemedir
Örneğin; ÜAK veya TÜBİTAK kararları için Ankara İdare Mahkemeleri yetkilidir.
Üniversite kararlarında ise üniversitenin bulunduğu ildeki idare mahkemesi yetkilisidir.
Dava Açma Süresi: Dava, kararın ilgiliye tebliğinden itibaren 60 gün içinde açılmalıdır.
İtiraz yollarına başvurulduğu takdirde, itirazın reddi işlemleri bu süre boyunca yeniden işlemeye başlar.
Etik İhlal Cezaları Nelerdir?
Akademik kurallara göre tabi olduğu disiplin mevzuatına göre etik ihlallerin türüne göre şu cezalar uygulanabilir:
İntihal: En ağır yaptırım olan üniversite öğretim mesleğinden çıkarma cezası verilir
Sahtecilik ve Çarpışma: Kademe ilerlemesinin durdurulması veya aniden fazla ücretten kesinti cezası öngörülmüştür .
Tekrar Yayım: Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası ile yetinilir.
Dilimleme ve Haksız Yazarlık: Aylıktan kesme cezası uygulanır.
Yanlış Beyan: Akademik atamalarda yanıltıcı beyanda bulunma durumunda aytan kesme cezası verilir.
Diğer İhlaller: Destekleyen belirtime gibi sıcaklık uyarısı , etik kurallara uymayan araştırma ve deneyler için ise kınama cezaları uygulanabilmektedir.
Akademik Sonuçlar: Disiplin cezalarının yanı sıra, belgelik başvurularının iptali ve kesin bir süre boyunca tekrar başvuru yapmama gibi yaptırımlar da söz konusudur.
Etik İhlal Türleri Nelerdir?
Etik ihlal türleri ve karşılık verilecek etik ihlal cezaları farklı düzenlemelerde yer almaktadır. Etik ihlal türleri Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nin 4. maddesinde tanımlanmıştır. Maddeye göre 6 temel etik ihlal türü vardır. Bunlar intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım (duplikasyon), dilimleme ve haksız yazarlıktır. Yine Üniversitelerarası Kurul Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinde de benzer bir düzenleme ile etik ihlali türlerine yer verilmiştir.
- Destek alınarak yürütülen araştırmalar sonucu yapılan yayınlarda destek veren kişi, kurum veya kuruluşlar ile bunların katkılarını belirtmemek,
- Henüz sunulmamış veya savunularak kabul edilmemiş tez veya çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak,
- İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak, yayınlarında hasta haklarına saygı göstermemek,
- İnsanlarla ilgili biyomedikal araştırmalarda ve diğer klinik araştırmalarda ilgili mevzuat hükümlerine aykırı davranmak,
- İncelemek üzere görevlendirildiği bir eserde yer alan bilgileri eser sahibinin açık izni olmaksızın yayımlanmadan önce başkalarıyla paylaşmak,
- Bilimsel araştırma için sağlanan veya ayrılan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak,
- Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı olarak etik ihlal isnadında bulunmak,
- Bilimsel bir çalışma kapsamında yapılan anket ve tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızasını almadan ya da araştırma bir kurumda yapılacaksa ayrıca kurumun iznini almadan elde edilen verileri yayımlamak,
- Araştırma ve deneylerde, hayvan sağlığına ve ekolojik dengeye zarar vermek,
- Araştırma ve deneylerde, çalışmalara başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamak,
- Araştırma ve deneylerde mevzuatın veya Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerin ilgili araştırma ve deneylere dair hükümlerine aykırı çalışmalarda bulunmak,
- Araştırmacılar ve yetkililerce, yapılan bilimsel araştırma ile ilgili olarak muhtemel zararlı uygulamalar konusunda ilgilileri bilgilendirme ve uyarma yükümlüğüne uymamak,
- Bilimsel çalışmalarda, diğer kişi ve kurumlardan temin edilen veri ve bilgileri, izin verildiği ölçüde ve şekilde kullanmamak, bu bilgilerin gizliliğine riayet etmemek ve korunmasını sağlamamak,
Akademik atama ve yükseltmelerde bilimsel araştırma ve yayınlara ilişkin yanlış veya yanıltıcı beyanda bulunmak Kanun’da sayılan diğer etik ihlali türlerindendir.
Etik İhlal Cezaları Nelerdir?
Kanuni tanımlarına göre temel altı etik ihlali türünü ve karşılığı etik ihlal cezaları konusuna geçecek olursak; İntihal, başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek olarak kanuni tanımını bulmuştur. İntihal etik ihlal cezası, 2547 sayılı Kanun’a göre intihal etik ihlali cezası akademik bir kadroya bir daha atanmamak üzere üniversite öğretim mesleğinden çıkarmadır.
Sahtecilik etik ihlali ise bilimsel araştırmalarda gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak anlamına gelir, ki sonuç cezası bakımından ağır bir etik ihlali türüdür. Sahtecilik etik ihlali cezası kademe ilerlemesinin durdurulmasıdır.
Çarpıtma etik ihlali ise isminden anlaşılacağı gibi; araştırma kayıtları veya elde edilen verileri tahrif etmek, araştırmada kullanılmayan cihaz veya materyalleri kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi ve kuruluşların çıkarları doğrultusunda araştırma sonuçlarını tahrif etmek veya şekillendirmektir. Çarpıtma etik ihlal cezası da sahtecilik etik ihlali cezası ile aynı fıkrada değerlendirilmiş ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının uygulanması öngörülmüştür.
Tekrar yayım etik ihlali, mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak olarak kanuni tanımını bulmaktadır. Ancak kanuni tanımını çok yeterli olmadığı ortadadır. Tekrar yayım esasında kişinin, kayda değer yeni bir katkı yapmadan önceki çalışmalarını yeni bir çalışmaymış gibi sunarak bilimsel dürüstlüğe aykırı davranması olarak da ele alınmaktadır. Tekrar yayım etik ihlal cezası ise Kanun’a göre kademe ilerlemesinin durdurulmasıdır.
Dilimleme etik ihlali bir araştırmanın sonuçlarını, araştırmanın bütünlüğünü bozacak şekilde ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden fazla sayıda yayımlayarak bu yayınları akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmaktır. Dilimleme etik ihlalinde “özgünlük” kavramı ön plana çıkmaktadır. Dilimleme etik ihlal cezası aylıktan kesmedir.
Haksız yazarlık etik ihlali aktif katkısı olmayan kişileri yazarlar arasına dâhil etmek veya olan kişileri dâhil etmemek, yazar sıralamasını gerekçesiz ve uygun olmayan bir biçimde değiştirmek, aktif katkısı olanların isimlerini sonraki baskılarda eserden çıkartmak, aktif katkısı olmadığı halde nüfuzunu kullanarak ismini yazarlar arasına dâhil ettirmektir. Haksız yazarlık etik ihlal cezası da aylıktan kesmedir.
Temel etik ihlal türleri ve karşılık etik ihlal cezaları özetle bu şekildedir. Etik ihlal tespitinin yapılmasıyla birlikte ilgili yükseköğretim kurumu tarafından etik ihlal soruşturması başlatılmaktadır. Yükseköğretim kurumuna ulaşan etik ihlal iddiaları, yükseköğretim kurumu bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarında incelenmektedir. Etik ihlali iddiası sebebiyle hakkında inceleme başlatılan kişilerden iddialara ilişkin olarak gerekli bilgi ve belgelerle birlikte yazılı savunmaları istenir. Bu durumda etik ihlal savunma yazısı için süre en az 15 gündür.
Haklarınızı doğru şekilde öğrenmek, süreci bilinçli yürütmek ve olası riskleri en aza indirmek adına profesyonel hukuki destek almak her zaman en sağlıklı yaklaşımdır. Genel hukuk alanında danışmanlık ve detaylı bilgi için Avukat Osman Yıldız ile iletişime geçebilir, somut durumunuza uygun değerlendirme ve yönlendirme talep edebilirsiniz. Doğru zamanda alınan doğru hukuki destek, sürecin en güçlü güvencesidir.
